Jaki wpływ miał „Popiół i diament”?

Jarzmo drugiej wojny cz. 4:

Ten tekst jest częścią cyklu o wpływie II Wojny Światowej na sztukę, filozofię czy ogólne spojrzenie na świat mieszkańców powojennych środowisk. Aby poczytać o nim więcej, kliknij zakładkę na górze lub tutaj: klik.

popiół i diament
Maciek (Zbigniew Cybulski) i Andrzej (Adam Pawlikowski)

            „Popiół i diament” (1958) po dziś dzień uważany jest za jedno z najwybitniejszych dzieł Andrzeja Wajdy. Produkcja ta oprócz fantastycznego odbioru wśród recenzentów miała również duży wpływ na młodzież i niosła ze sobą najsilniejszy wydźwięk ideologiczny spośród pierwszych filmów tego reżysera.

            „Popiół i diament” przedstawia historię dziejącą się tuż po zakończeniu wojny, w której żołnierze AK dostają polecenie egzekucji przedstawiciela władzy komunistycznej, sekretarza wojewódzkiego Szczuki. Pierwsza próba jest nieudana i przez przypadek główny bohater Maciek Chełmicki (Zbigniew Cybulski) zabija dwóch niewinnych robotników. Maciek razem ze starszym kolegą Andrzejem (Adam Pawlikowski), muszą obmyślić nowy plan zabójstwa. Dowiadują się o planowanej imprezie działaczy politycznych w pobliskim hotelu „Monopol”. Tam wynajmują pokój i obmyślają dalsze plany zamachu. Jednak podczas wizyty w barze poznają barmankę Krystynę (zjawiskowa Ewa Krzyżewska), przed którą nie może oprzeć się Maciek. Uwodzi ją, a po kilku godzinach jest w niej zakochany po uszy. Zaczyna wątpić w słuszność walki z reżimem. Opanowuje go nowe, niedoświadczone wcześniej uczucie miłości; boi się, że straci Krystynę, jeśli będzie kontynuował działania partyzanckie. Zastanawia się nad sensem walki narodowościowej i zaczyna uważać, że w porównaniu z uczuciami bardziej pierwotnymi i pięknymi, jest ona bezsensowna, mimo że szlachetna.

g-12
Krystyna (Ewa Krzyżewska)

            Tutaj trzeba zwrócić uwagę na postać graną przez Zbigniewa Cybulskiego. W książkowym pierwowzorze jest to postać de facto drugoplanowa i płaska, a głównym bohaterem jest sekretarz Szczuka. W końcu powieść Andrzejewskiego powstała tuż po wojnie i była typową, socrealistyczną propagandą. Wajda zdecydował się odwrócić role i postawił całą siłę filmu na grze aktorskiej Zbigniewa Cybulskiego. To on miał przyciągać uwagę, on miał śmieszyć, podobać się kobietom i wzbudzać zawiść w młodzieży. Miał być postacią, z którą może utożsamić się każdy młody mężczyzna – zaradny, dowcipny, męski, szarmancki. Efekt został osiągnięty. Młodzież zaczęła nosić charakterystyczne okulary przeciwsłoneczne i dżinsy na modłę Cybulskiego. Również Marek Hłasko tworzył wielu swoich bohaterów na podobieństwo Maćka Chełmickiego – gładka gadka, gorącokrwistość, bezkompromisowość, ale również konieczność stawienia czoła tragizmowi życia.

            Dodatkowo Andrzej Wajda rozwija postać Szczuki, pokazuje życie osobiste, rozterki i meandry jego ciężkiej pracy. Ukazana jest jego integralność ideologiczna i cnotliwość charakteru. Kluczowa jest scena schwytania jego syna, który wybrał odwrotną drogę i przyłączył się do partyzantów. Jest to człowiek młody i głupi, przedstawiony negatywnie. Siedzi i bezmyślnie gapi się na ćmę dudniącą w żarówkę.

C6rktkpTURBXy9lMmZlMGZiNzEwYjgyODIwNmJjZTFiMDhmMmRkMmRlYi5qcGeSlQMAJM0D6M0CMpMFzQMgzQHC
Maciek (Zbigniew Cybulski) i Andrzej (Adam Pawlikowski)

            Po przeczytaniu wraz z Krystyną w zniszczonym kościele wersetów z Norwida, Maciek podejmuje decyzję. Norwid stawia w wątpliwość sens walki wyzwoleńczej. Mimo, że daje jakieś nadzieje na tytułowy, metaforyczny diament, zwraca uwagę na pewność wszechogarniającego popiołu.

Coraz to z ciebie, jako z drzazgi smolnej,

Wokoło lecą szmaty zapalone;

Gorejąc nie wiesz, czy Stawasz się wolny,

Czy to, co twoje, ma być zatracone?

Czy popiół tylko zostanie i zamęt,

Co idzie w przepaść z burzą? – czy zostanie

Na dnie popiołu gwiaździsty dyjament,

Wiekuistego zwycięstwa zaranie…

                                      Cyprian Kamil Norwid

 

            Oczywiście te wersety można rozumieć dwojako. Pierwsze co się rzuca w oczy, to diament i przesłanie dające nadzieję. Dopiero po chwili zwraca się uwagę na kilkukrotnie zaznaczoną wizję apokaliptyczną, przedstawioną jako pewnik (3, 4 i 5 wers).

             W tym samym kościele leżą przygotowywani do pogrzebu, zabici wcześniej przez Maćka robotnicy. Po raz pierwszy patrzy na skutki swoich działań, nie w ferworze walki, lecz na je same w sobie, wyzbyte wpływów wyłączających go z ponoszenia odpowiedzialności.

popiol-i-diament-1488204190
Krystyna (Ewa Krzyżewska) i Maciek (Zbigniew Cybulski)

            Tak więc, Maciek próbuje się wycofać, ale jest już za późno. Andrzej przypomina mu, że są przyparci przez zwierzchników do muru i muszą wykonać wyrok. Młody chłopak decyduje się na przeprowadzenie tego ostatniego zadania. Jednak jak to u Wajdy i innych artystów romantyzmu, w grę wchodzą siły wyższe, metafizyka. Po wykonaniu egzekucji, następnego ranka, Maciek przypadkowo zostaje zdekonspirowany przez radziecki patrol. Podczas ucieczki jest bezceremonialnie zastrzelony. Kluczowa jest tutaj wymowna scena śmierci – młody AK-owiec, po wykonaniu niezgodnego już z jego przekonaniami wyroku, pada martwy na stertę śmieci. Wajda tą sceną mówi: „Porzuć szlachetną, lecz wyniszczającą walkę narodowościową i skup się na własnym życiu, rodzinie, miłości – inaczej skończysz jak Maciek Chełmicki na śmietniku historii.”

            O ile wiemy, że Wajda nie wierzył w socrealistyczne przesłania „Kanału” i „Pokolenia”, to możemy się zastanawiać nad jego wiarą w morał „Popiołu i diamentu”. Jego powojenna, naiwna wiara w komunizm wyparowała prawdopodobnie tak szybko, jak u jego przyjaciela Andrzeja Wróblewskiego. Mimo to był człowiekiem zatroskanym o naród. Film miał być lekcją pragmatyzmu dla całego pokolenia młodzieży, zwłaszcza tej, która w postaci Cybulskiego widziała lub chciała widzieć samego siebie. Prawdopodobnie w jego mniemaniu, tak jak jest to ukazane w filmie, nic nie usprawiedliwia ludzkiej śmierci, nawet najszlachetniejsza walka wolnościowa. Reżyser kładzie więc nacisk na humanizm i romantyzm, nie w znaczeniu walki narodowowyzwoleńczej, czyli humanizm poniekąd polityczny, lecz w znaczeniu nastawionym na racjonalne myślenie i rozwój człowieka. W końcu Andrzej Wajda, gdy miał już silną pozycję i szersze możliwości wolnej wypowiedzi wielokrotnie dokonuje krytycznej apologii siebie i ówczesnego komunistycznego systemu.

2a8bc64f-e7c8-48f8-a508-3038e6fd6f37
Maciek Chełmicki umiera

            Ze strony czysto artystycznej film jest kamieniem milowym polskiej kinematografii i niemal całkowicie zrzuca okowy socrealizmu. Obraz jest bowiem romantycznym dramatem na miarę iście starogreckiej, czy romantycznej tragedii. Gra aktorska, scenariusz i zdjęcia były przełomowe dla tamtego okresu. Wajda poniekąd podjął tą produkcją próbę zdefiniowania polskiego kina w ogóle, nastawienia go na jakieś konkretne tory. Otrzymujemy więc kino inspirowane włoskim neorealizmem, mocno naznaczone tragizmem starogreckich dramatów z silną nutą romantycznej, mickiewiczowej spuścizny. Ponadto Wajda dodaje, że kino ma wywoływać emocje; targać widzem, wymuszać reakcję, wchodzić w polemikę, rozpoczynać dyskusję. Widać to w dalszej pracy reżysera, wszystkie jego najwybitniejsze filmy są wielkimi epopejami/poruszają trudne tematy/są adaptacjami dzieł najważniejszych literatów. Na początku jego kariery, nie ma u niego miejsca na podjęcie tematów prozaicznych, niuansów, de facto bardziej tożsamych przeciętnemu widzowi, tak jak w tym czasie robiono we Francji czy Włoszech.

            Mimo wspomnianej inspiracji włoskim neorealizmem, mającym na celu ukazanie prawdziwego oblicza Włoch, ówczesne filmy polskie nie były świadectwem polskiej rzeczywistości. Można je nawet określić mianem ideologicznego i historycznego kłamstwa, lecz nie można umniejszyć wpływu tych mniejszych lub większych kłamstw na polskie społeczeństwo. „Popiół i diament” nieco ostudził rozgrzane młode głowy, nastawiając je na bardziej pragmatyczne (by nie powiedzieć egoistyczne) podejście do życia.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s